متأسفانه برخلاف ارقام توريسم جهاني، متناظر اين ارقام در ايران چندان رضايت بخش و مطلوب نيست. طوري كه طبق برآوردهاي WTO در سال 2000 كشور ايران از لحاظ تعداد جهانگردان (1008000نفر) رتبه 68 و از نظر درآمدارزي حاصل از آن(477000000دلار) نيز، رتبه 77 را در سطح جهاني دارا مي‌باشد(فرزانه، 1378). پيش‌بيني‌هاي WTO نشان مي‌دهد در سال 2020م حتي پايين‌ترين كشور در فهرست 20 كشور توريست پذير جهان افزون بر 20 ميليارد دلار از راه صنعت اكوتوريسم درآمد خواهد داشت. براين اساس سهم واقعي ايران در اين عرصه با توجه به موقعيت تاريخي، فرهنگي و جغرافيايي مي‌تواند نزديك به 50 ميليارد دلار باشد.

معرفي برترين کشورهاي توريستي جهان در سال 2007:

رده بندي 10 کشور جذاب براي گردشگران در سال 2007

الف) از نظر تعداد توريسم:                                      ب) از نظر درآمد توريستي

1-  فرانسه   77  ميليون نفر                                   1-  آمريکا 78 ميليارد دلار

2- اسپانيا   57 3 ميليون نفر                                   2- اسپانيا 48 ميليارد دلار

3- امريکا  54  ميليون نفر                                     3-  فرانسه 44 ميليارد دلار

4-  چين  45   ميليون نفر                                    4-  ايتاليا  37  ميليارد دلار

5-  ايتاليا 41  ميليون نفر                                     5-  آلمان  33  ميليارد دلار

6-  انگليس 32  ميليون نفر                                  6-   انگليس 32  ميليارد دلار

7-  هنگ کنگ 28 ميليون نفر                               7-  چين 29  ميليارد دلار

8-  مکزيک 25 ميليون نفر                                  8-  ترکيه 21 ميليارد دلار

9-  آلمان  24  ميليون نفر                                  9-  اتريش 17 ميليارد دلار

10-  اتريش  23 ميليون نفر                               10-  استراليا 14 ميليارد دلار

11-  ترکيه 6/22 ميليون نفر

اكوتوريسم و توسعه منطقه‌اي

گردشگران طبيعت‌گرا(اكوتوريستي) براي اقامت، خريد كالاهاي محلي و خدمات، راهنماي محلي و... پول پرداخت مي‌كنند. پولها در فعاليت‌هاي محلي جريان يافته و موجب تحريك مناطق مستعد در برآوردن هر چه بهتر و بيشتر نيازهاي بازديدكنندگان مي‌شود(گرگوري، 1992). به علاوه اكوتوريسم زمينة ايجاد اشتغال پاره‌وقت و فصلي، ايجاد زيربناهاي گردشگري مانند شبكه‌هاي ارتباطي، آب و برق و نظير اينها، كه براي فعاليت‌هاي گردشگري لازم است را مهيا مي‌كند، اين موضوع به توسعه منطقه و بهره‌برداري ساكنين منطقه كمك خواهد كرد(شارپلي، 1380).

به طور كلي اكوتوريسم مي‌تواند در زمينة توسعه منطقه‌اي كاركردهاي زير را شامل شود:

1-    اكوتوريسم مانند هر فعاليت صادراتي ديگر منبع درآمد و اشتغال‌زاست؛

2- اكوتوريسم زنجيره‌اي از فعاليت‌هاي اقتصادي و خدماتي را به وجود مي‌آورد و به عنوان اهرمي براي ايجاد تعداد زيادي از فعاليت‌هاي اقتصادي عمل مي‌كند؛

3- اكوتوريسم پديده‌هاي طبيعي را مورد بهره‌برداري قرار داده و به آنها ارزش اقتصادي مي‌بخشد؛

4- اكوتوريسم ضمن گردش در طبيعت و ديدار از منابع طبيعي و روستاها، تقاضا براي صنايع دستي، هنرهاي سنتي و فعاليت‌هايي كه نياز به نيروي كار بيشتري دارند را ارتقا مي‌دهد(گرف، 1993).

نقش مشاركت مردم در توسعه اكوتوريسم

توسعه اكوتوريسم مبتني بر مشاركت مردمي به واگذاري مشاغل مرتبط با گردشگري به بوميان و اداره امور توسط آنان تاكيد دارد. در اين خصوص بوميان مي‌توانند مشاغل مرتبط با خدمات رساني به گردشگران و تامين و توسعه زيرساختها و تاسيسات لازم را عهده‌دار شوند. از جمله مشاغل در حيطه خدمات رساني به گردشگران مي‌توان موارد زير را ذكر كرد:

1-    ارائه خدمات به عنوان راهنماي محلي

2-    مالكيت و اداره تاسيسات گردشگري

3-    توليد و عرضه محصولات محلي نظير صنايع دستي، اغذيه محلي و...(زينلي، 1381) .

با توجه به اينكه استان كردستان به دليل معيشت كشاورزي و كوهستاني بودن(محدوديت زمين)، كمبود صنايع ماشيني و كارخانه‌هاي بزگ توليدي، جمعيت روستايي(47درصد جمعيت استان ساكن روستاها هستند)، توان و استعداد بالقوه اكوتوريسم(دليل شرايط آب و هوايي اين منطقه) و پوشش انبوه گياهي و جنگل، اكوتوريسم مي‌تواند در بهينه سازي معيشت مردم و ايجاد اشتغال و جلوگيري از مهاجرت مؤثر و مفيد باشد، ايجاد اشتغال و افزايش درآمد مردم نيز در توسعه جامعه محلي و منطقه‌اي اثر مي‌گذارد.

طبق آمار سازمان جهاني جهانگردي تعداد مشاغل ايجاد شده به ازاء ورود هر اكوتوريست 5/1 برابر تعداد مشاغل ايجاد شده به ازاء ورود يك توريست مي‌باشد. و نيز هر گردشگر كه وارد منطقه‌اي مي‌شود براي 4 نفر ايجاد اشتغال مي‌كند(WTO, 2002). ايجاد اشتغال و كسب درآمد از مشاغل گردشگري به نوبه خود عامل مؤثري در جلوگيري از مهاجرت بي رويه جوانان از روستا و روي آوردن به مشاغل كاذب در شهر مي‌باشد.

زمينه‌هاي اقتصادي اكوتوريسم

امروزه صنعت جهانگردي و گردشگري در اقتصاد كشورهاي جهان داراي جايگاه بسيار با اهميتي است، به طوري كه در 83 درصد از كشورهاي جهان ، صنعت جهانگردي در شمار پنج منبع اول درآمدزا قرار دارد. به طور کل 7/10 درصد از كل اشتغال جهان به صنعت جهانگردي تعلق دارد و در حدود 215 ميليون نفر در صنعت جهانگردي به كار مشغولند و از هر 9 شغل در جهان، يك شغل مربوط به جهانگردي است.

با وجود آنكه كشور ايران به لحاظ جاذبه‌هاي جهانگردي در رديف 10 كشور اول جهان قرار دارد. اما از نظر پذيرش جهانگرد در رديف هفتادم و از نظر كسب درآمد از اين منبع عظيم درآمدزا در جايگاه هشتادو نهم ايستاده است(شركت فني و مهندسي نيوار، 1378).

    به طور اجمال تبعات اقتصادي- اجتماعي گردشگري طبيعت را در سطح منطقه اي مي‌توان در موارد زير طبقه‌بندي كرد:

1-    اكوتوريسم در سطح محلي ايجاد اشتغال مي‌كند. اين اشتغال به طور مستقيم، هم مربوط به خود گردشگري و هم مربوط به بخش‌هاي متنوع حمايت و مديريت منابع مي‌شود.

2-    اكوتوريسم صنايع سودآور محلي را توسعه مي‌بخشد. و در سطح محلي از طريق احداث هتل‌ها، رستوران‌ها، سيستم‌هاي حمل و نقل، صنايع دستي و ارمغان‌هاي محلي و خدمات راهنما به منطقه رونق مي‌دهد.

3-    اكوتوريسم سبب جذب ارز خارجي مي‌شود و از اين طريق نيز به اقتصاد محلي و منطقه‌اي و ملي كمك مي‌كند.

4-    اكوتوريسم به اقتصاد محلي رونق مي‌بخشد. و به ويژه در مناطق روستايي كه شغل كشاورزي ممكن است ناكافي يا پراكنده باشد، باعث وسعت و تنوع اشتغال مي‌شود.

5-    اكوتوريسم به اقتصاد محلي از طريق ايجاد تقاضا، به توليدات كشاورزي مساعدت مي‌كند و سبب تزريق سرمايه مي‌شود.

6-    اكوتوريسم سبب بهبود شبكه حمل و نقل، ارتباطات و عوامل زير بنايي مي‌شود و به همراه خود به مردم محلي سود مي‌رساند. از آنجا كه مناطق طبيعي توسعه يافته براي اكوتوريسم شاخص‌هاي بارزي براي هر كشور به شمار مي‌روند، دولت‌هاي محلي ممكن است مايل باشند منابع ديگري را براي توسعه در اراضي پيراموني خود اختصاص دهند.

7-    اكوتوريسم سبب بهره‌برداري سودمند از اراضي‌اي مي‌شود كه براي كشاورزي به عنوان زمين‌هاي حاشيه‌اي به شمار مي‌روند و بدين ترتيب باعث مي‌شوند كه گستره‌هاي بزرگي از اراضي با پوشش طبيعي باقي بمانند.

۸-    اكوتوريسم سبب انتقال فرهنگ‌ها از يك نقطه به يك نقطه ديگر مي‌شود و زمينه ارتباطات را در بعد جهاني فراهم مي‌كند و سطح درك مردم را ارتقا مي‌دهد. چنانچه اكوتوريسم به خوبي هدايت شود، مي‌تواند به عنوان مكانيسمي براي خودگرداني پارك‌هاي طبيعي قلمداد شود و در نتيجه ابزاري كارآمد براي حفاظت از ميراث‌هاي طبيعي به شمار آيد.

۹-    اكوتوريسم امكانات تفرجگاهي مناسبي را فراهم مي‌كند كه مي‌تواند مورد استفاده جوامع محلي و همين طور بازديدكنندگان داخلي و خارجي قرار گيرد.

۱۰-    اكوتوريسم به دليل دستاوردهاي ملموس خود، وسيله‌اي براي متقاعد كردن مسئولان دولتي و عموم مردم در خصوص اهميت حفاظت از منابع طبيعي است. اين فوايد، به ويژه زماني خود را برجسته‌تر نشان مي‌دهد كه مناطق حفاظت شده اختصاص يافته به گردشگري از نظر ساير استفاده‌هاي نظير كشاورزي كمترين فايده‌مندي را دارا بوده، يا هيچ‌گونه ارزشي نداشته باشند(ملكي؛ براتي، 1384). 

اکوتوريسم در استان کردستان:

موقعيت جغرافيايي منطقه مورد مطالعه

استان كردستان با 28235 كيلومترمربع وسعت، با حدود 7/1% از مساحت كشور در مغرب ايران در موقعيت جغرافيايي بين 34 درجه و 44 دقيقه تا 36 درجه و 30 دقيقة عرض شمالي و 45 درجه و 31 دقيقه تا 48 درجه و 16 دقيقه طول شرقي در مجاورت مرز كشور عراق قرار دارد و مرزهاي شمالي، شمال‌شرقي، و شرقي و جنوب آن در داخل كشور را استانهاي آذربايجان غربي، زنجان، همدان و كرمانشاه تشكيل مي‌دهند،

براساس‌ آمارگيري‌ و آخرين‌ تقسيمات‌ كشوري در سال1385، استان‌ كردستان‌ داراي‌ 9 شهرستان‌،   23شهر، 27 بخش‌ و 84 دهستان‌ است و همچنين‌ داراي‌ 1767 آبادي‌ داراي‌ سكنه‌ و 192 آبادي‌ خالي‌ از سكنه‌ است‌. شهر سنندج مركز استان است و شهرستانهاي آن شامل سقز، بانه، بيجار، قروه، مريوان، سروآباد، سنندج، كامياران، و ديواندره مي‌باشد. 

رفیق کریم پناه(1384 )

اكوتوريسم استان كردستان

متون نشان مي‌دهد كه استان كردستان به لحاظ ساخت جغرافيايي خود از ابعاد اكولوژيكي، فرهنگي و توسعه‌اي از منابع نسبتاً غني و متنوع گردشگري برخوردار است كه اين تنوع عبارتست از:

منابع گردشگري استان كردستان

*  منابع طبيعي گردشگري:

1- تنوع اقليمي و وجود چهار فصل كامل،

2- تنوع مناظر و محيط‌هاي طبيعي شامل چشم اندازها و مناظر طبيعي و بكر، پناهگاه‌هاي حيات وحش، مناطق كوهستاني جهت كوه‌‌پيمايي و كوهنوردي، صخره نوردي در بيجار، درياچه، دره‌ها و ارتفاعات.

3-مناطق حفاظت شده             4- پارك‌ها و ذخيره‌گاههاي جنگلي            5- تنوع زيستي غني           6- چشمه‌هاي معدني و آب‌گرم

*  منابع فرهنگي گردشگري:

1- فرهنگ غني كردي(ايراني)       2- يادمان‌هاي تاريخي و ميراث فرهنگي     3- هنرهاي بومي، صنايع دستي و غذاهاي محلي

4- فرهنگ‌هاي زنده(عشاير، روستاهاي شگفت و...)                         5- آيين‌ها و مراسم‌هاي ويژه

*  منابع گردشگري انسان ساخت:

1- مجموعه‌هاي توريستي، اقامتگاه‌هاي ييلاقي              2- مجموعه پيست اسكي و تاسيسات وابسته                  3- موزه‌ها

براي نشان دادن ثروت غني و متنوع منابع گردشگري طبيعي استان به اختصار به  هر يك از اينها پرداخته مي‌شود.

جاذبه هاي طبيعي

در ساختار اكولوژيكي كردستان رودخانه‌ها و چشمه‌سارهاي متعدد دائمي و درياچة طبيعي همانند زريبار(زريوار) و درياچه‌هاي پشت سدهاي وحدت(در 10 كيلومتري شمال سنندج) و شهيد كاظمي(در شمال‌غربي سقز) جاذبه‌هاي طبيعي ارزشمند و كم نظير جهانگردي را دراستان كردستان شكل داده‌اند. افزون بر اين منابع سرشار آب و پوشش گياهي متنوع (جنگلي و مرتعي)، نه تنها به ايجاد مناظر زيبا و تلطيف هوا، كمك كرده‌اند، بلكه زمينه‌هاي مناسبي را براي انجام انواع ورزش‌هاي تابستاني و تفريحات آبي به وجود آورده‌اند. در فضاهاي آبي استان كردستان ورزش‌هاي اسكي روي آب، شنا، قايقراني، ماهيگيري و ورزش هيجان انگيز و مفرح قايقراني تند آبي كه امروزه طرفداران بي‌شماري را به سوي خود جذب نموده امكان پذير است.

كوهستان‌ها، ارتفاعات و قله‌هاي متعدد استان كه برخي از آنها با پوشش جنگلي و مرتعي جلوه‌هاي ويژه‌اي از چشم‌اندازهاي سحر انگيز طبيعت را به نمايش مي‌گذارند، زمينه‌هاي مساعدي را جهت ايجاد و توسعة ورزش‌هاي كوهستاني فراهم آورده‌اند، كه در ادامه به تشريح آنها پرداخته مي‌شود.

درياچه، سواحل و تالابها

 1- درياچه زريوار: درياچة زريوار مهم‌ترين و كم‌نظيرترين جاذبة آبي در غرب كشور است كه در فاصلة سه كيلومتري غرب مريوان قرار گرفته و جاده آسفالته‌اي آن را به شهر مريوان پيوند مي‌دهد. اين درياچه در ارتفاع 1285 متري از سطح دريا واقع شده است و از زيباترين‌ ميراث‌هاي‌ طبيعي‌ استان‌ كردستان‌ به‌ شمار مي‌آيد. طول آن 5/4 كيلومتر و عرض آن اندكي كمتر از 2 تا 3 كيلومتر است. مساحتي حدود900-850 هکتار دارد، عمق درياچه از 5 تا 2 متر متغير است. آب درياچه شيرين و از جوشش چشمه‌هايي كه در كف درياچه قرار گرفته‌اند، تامين مي‌شود. حجم‌ آب‌ درياچه‌ از 5/22 ميليون‌ متر مكعب‌ تا 5/47 ميليون‌ مترمكعب‌ در طول‌ سال‌ متغير است‌. علاوه بر سرسبزي اطراف درياچه حدود 33 نوع پرنده و حيوانات در آن زيست مي کنند.

وجه‌ تسميه‌ زريوار و زريبار كه‌ هر دو در منطقه‌ متداول‌ است‌، به‌ واژة‌ «زري‌» كه‌ در زبان‌ كردي‌ به‌ معني‌ درياچه‌ است‌، باز مي‌گردد. پسوند «دار» و «بار» پسوند تشبيهي‌ و زريبار يا زريوار به‌ معني‌ درياچه‌وار است‌.

درباره‌ اين‌ درياچه‌ افسانه‌هاي‌ متعددي‌ وجود دارد كه‌ مشهورترين‌ آنها وجود شهري‌ مدفون‌ در زير آب‌هاي‌ درياچه‌ است‌. وضعيت استقرار شهر مريوان(مستقر در دامنه كوه) و درياچه كه از جهات مختلف توسط جنگل‌هاي انبوه و نيمه انبوه 

احاطه شده‌اند، مناظر بسيار زيبا و بديعي را به وجود آورده‌اند. بر تپه‌اي كوچك در قسمت شرقي، مهمانسراي ايرانگردي و جهانگردي مريوان احداث شده است

2- درياچه پشت سد قشلاق(سد وحدت): سد مخزني قشلاق بر روي رودخانه قشلاق در 12 كيلومتري شمال سنندج، روي كوه‌هاي منطقه "ساتله و تيرگرا" احداث شده است. درياچه پشت اين سد 11كيلومتر طول دارد و وسعتي معادل 934 هكتار را در بر مي‌گيرد و با توجه به سطح درياچه و حجم آب، زمينه مناسبي براي انواع ورزش‌هاي آبي به وجود آورده است. در اين درياچه 7 گونه ماهي شناسايي شده كه از اين لحاظ نيز شرايط ماهيگيري تفريحي نيز فراهم است. درياچه پشت سد با فضاي سبز و جنگل‌كاري اطراف از ديدني‌هاي جالب توجه محسوب مي‌شود، همچنين امكانات تفريحي و اسكلة قايقراني درياچه هر ساله تعداد زيادي از علاقه‌مندان به ورزش‌هاي آبي را جذب مي‌كند.

3- درياچه سد شهيد کاظمي: در حوزه شهرستان سقز قرار دارد(قسمتي از آن ) طول آن حدود 6 کيلومتر و حجم مخزن آن 48ميليون متر مکعب است. آب آن از رودخانه‌هاي زرينه رود، سيمينه رود، خورخوره و سقزچاي تامين مي‌شود.

4- سد گاوشان: در 25 کيلومتري جاده کامياران به سنندج در حال احداث مي باشد و از سدهاي بزرگ کشور محسوب مي گردد.

  رودخانه ها

استان كردستان، به لحاظ موقعيت طبيعي و اقليمي، روان‌آب‌ها و رودخانه‌هاي متعددي دارد كه علاوه بر چشم‌اندازها و مناظر زيبا، زمينه‌هاي مناسبي براي انواع ورزش‌هاي تفريحي مانند: شنا، ماهيگيري و قايقراني فراهم كرده است.

مهمترين رودهاي استان كه از نظر اكوتوريسم مهم مي‌باشند عبارتند از:

1- رودخانه قزل اوزن: از شاخه‌هاي اصلي سفيد رود است که از کوههاي چهل چشمه و نواحي مرتفع هزارکانيان و چشمه‌هاي سارال واقع در بخش ديواندره، سرچشمه گرفته و پس از مشروب نمودن قسمتي از اراضي كردستان وارد استان زنجان مي‌شود. طولاني ترين رود استا ن کردستان است. رودهاي قمچقاي و اوزون دره از شهرستان بيجار، رودهاي تلوار و شور لز شهرستان قروه، از شعبات مهم رودخانه قزل اوزن در استان كردستان هستند كه سالانه 960 ميليون متر مكعب آب را از استان خارج مي‌كنند. دره‌ها و سواحل اين رودخانه جذاب و ديدني و انواع ماهي‌هاي آن معروف است (گروه مطالعاتي هامون، 1378).

2- رودخانه سيروان: اين رود، دراز‌ترين رودخانه كردستان است(213كيلومتر) كه سرچشمه اصلي آن دو رود گاوه‌رود و قشلاق است. گاوه رود از كوههاي كن كبود در 31 كيلومتري شمال‌شرقي سنقر و رود قشلاق از كوههاي پير محمد در 40 كيلومتري جنوب‌غربي بيجار سرچشمه مي‌گيرد. سيروان پس از گذر از منطقه اورامان و پيوستن به رود دالوند در خاک عراق به نام رود دياله به دجله مي‌ريزد. حجم روان‌آبهاي سطحي در اين حوضه 3140 ميليون متر مكعب است كه 2740 ميليون متر مكعب آن از استان خارج مي‌شود. شعبات مهم آن دزلي مريوان، گردلان، رزاب‌قطوند، قشلاق و گاوه رود مي‌باشند. حواشي اين رود بسيار زيبا و بستر و حواشي آن زيستگاه انواع پرندگان و ماهيان مي‌باشد و لذا براي بهره‌برداري‌هاي اكوتوريستي و طبيعي بسيار مناسبند(گروه مطالعاتي هامون، 1378).

 3- زرينه رود:  از کوههاي چهل چشمه منشعب مي گردد، مسير آن جنوبي شمالي است كه پس از پيوستن چند رود ديگر در مسير به درياچه اروميه مي ريزد. شاخه اصلي آن چم سقز(چومه) نام دارد كه از كوههاي گردنه خان واقع در شرق بانه سرچشمه مي‌گيرد، قسمت اعظم آب اين رودخانه در اطراف سقز به مصرف كشاورزي مي‌رسد ولي باز هم سالانه 1800 ميليون متر مكعب آب خارج مي‌كند. سواحل اين رودخانه عظيم و پر آب يكي از ممتازترين قلمروها و عناصر گردشگاهي و توريستي طبيعت‌گراي استان كردستان محسوب مي‌شود، سراسر مسير آن از قابليت‌هاي استفاده از ورزش‌هاي آبي مفرح از قبيل قايق‌راني تند آبي يرخوردار است.

4- سيمينه رود: از دو كانون آبگير كه يكي از كوههاي سقز و بانه به نام ناتاهد و ديگري از ارتفاعات منگور و ترجان سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن به هم در آذربايجان غربي به درياچة اروميه مي‌ريزد. رودخانه‌هاي چمخانه و ساوجبلاغ مهم‌ترين شعبات اين رود هستند. حواشي اين رودخانه نيز بويژه در دره‌هاي گسترده و دشت‌ها، بسيار زياد و ديدني است.

5- رودخانه قشلاق: از ارتفاعات شمالي سنندج سرچشمه مي گيرد و در حدود 90 کيلومتر طول دارد.

- رودخانه گاران: در سروآباد مريوان جاري است و حداکثر آبدهي آن در فروردين ماه به 38 متر مکعب مي رسد.

7- رودخانه قزلچه سو: در شمال شرقي درياچه زريوار و شمال مريوان و به سمت مرز ايران و عراق در جريان است.

8- رودخانه عصر آباد: در مريوان و شرق دياچه زريوار جاري است و طولاني ترين آبراهه آن 14 کيلومتر است.

9- ودخانه‌هاي بانه: ارتفاعات گردنه خان كه در مشرق بانه واقع شده، خط تقسيم رودخانه‌هاي شرقي و غربي است بدين معنا كه رودخانه چم سقز كه از شرق و ارتفاعات مذكور سرچشمه مي‌گيرد به طرف سقز در جريان است در حالي كه رودخانة شوي از غرب ارتفاعات خان سرچشمه مي‌گيرد. رودهاي ديگر شهرستان بانه رود كلو و رود برئين مي‌باشند كه وارد خاك عراق مي‌شوند(محمدي، 1377).

آبشارها ، چشمه‌ها و آبهاي معدني:

1-  چشمه آب معدني باباگرگر: در 18 کيلومتري شمال شهر قروه در روستاي باباگرگر قرار دارد، آب آن همراه با گازکربنيک فراوان جوشان و خروشان از دهانه استخري عميق و طبيعي حدود 200 متر خارج مي شود، آب آن از دسته کلروبيکربناته مخلوط گازدار و خواص درماني متعددي دارد، ساليانه حدود 30 هزار نفر از داخل و خارج استان براي استفاده درماني به اين چشمه مي آيند و در کنار آن از زيارتگاه امام زاده باباگرگر نيز زيارت مي نمايند.

2- چشمه آب معدني گواز: در 50 کيلومتري شمال غربي کامياران و در 10 كيلومتري شمال‌غربي روستاي پلنگان در دامنة كوه روستاي گواز واقع شده است آب چشمه گرم و مزه گوگرد دارد و در درمان بيماريهاي رماتيسمي از معروفيت زيادي برخوردار است. همچنين در درمان بيماري‌هاي مجاري تنفسي و بيماري‌هاي جلدي بسيار مؤثر است.

3- چشمه آب تلخ(پيرصالح): در روستاي "قشلاق‌لو" از توابع شهرستان بيجار چشمه آب معدني تلخي وجود دارد که در درمان بيماريهاي روماتيسمي مورد استفاده مراجعه کننده گان قرار مي گيرد.

4- چشمه سراب بيجار                       5- چشمه سراب قروه                      6- چشمه خاورآباد: در جنوب‌شرقي سراب بيجار

 7- چشمه هفت آسياب: در روستاي شريف‌آباد دهستان سياه منصور بيجار     8- چشمه قمچقاي: در دهستان سياه منصور بيجار

9- چشمه سراب ونيسار: در دشت چهار دولي قروه زير كوه كمرزرد قرار دارد

10- چشمه‌هاي اورامان و ژاورود مريوان كه همراه با مناطق و مناظر طبيعي، نظر هر بيننده‌اي را به خود جلب مي‌كند.

11- آبشار بل‌:  در يكي‌ از روستاهاي‌ منطقه‌ اورامان‌ و در مرز استان‌ كرمانشاهان‌، روستايي‌ به‌ نام‌ «بل‌» واقع‌ است‌. در كنار اين‌ روستا، در جاده‌اي‌ كه‌ به‌ «كوسه‌ هجيج‌» منتهي‌ مي‌شود، آبشاري‌ زيبا وجود دارد كه‌ به‌ عقيدة‌ كارشناسان‌ داراي‌ آب‌ عالي‌ براي‌ شرب‌ است‌. اين‌ آب‌ با فشار زياد و در حجم‌ بسيار از شكاف‌ كوهي‌ بيرون‌  مي ريزد و عظمت‌ و شكوه‌ طبيعت‌ را جلوه‌گر مي‌سازد. اين‌ آب‌ در مسير خود به‌ رودخانه‌ سيروان‌ مي‌ريزد.

12- آبشار گويله:    يكي‌ از اماكن‌هاي‌ ديدني‌ استان‌ كردستان‌ آبشار «گويله‌» است‌ كه‌ در شهرستان‌ مريوان‌ و در مسير جاده‌ مريوان‌ ـ سقز واقع‌ است‌. اين‌ آبشار زيبا در فصل‌ بهار از مكان‌ها ديدني‌ و زيباي‌ منطقه‌ محسوب‌ مي‌شود.

  دشت‌ها

   دشت‌ها از ديگر جاذبه‌هاي طبيعي استان كردستان است كه با چشم اندازهاي زيبا و طبيعي و پوشش گياهي مناسب، مناظر دلپذيري از طبيعت اين استان را همچون تابلوهاي رنگارنگ به نمايش مي‌گذارند.

1- دشت دهگلان: مساحت اين دشت 62700 هكتار و مساحت حوزه آن 2550 كيلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دريا 1800 متر است. اين دشت پوشش گياهي جالب توجهي دارد و چشم‌اندازهاي مزارع آن در بهار و تابستان بسيار زيباست.

2- دشت قروه: مساحت آن 58400 هكتار و مساحت آن 2223 كيلومترمربع و ارتفاع آن از سطح دريا 1800متر است. اين دشت در شهرستان قروه قرار گرفته و رودخانة "چم‌شور" كه شاخه‌اي از رودخانه تلوار است در اين دشت جريان دارد.

3- دشت خامسان: 1500 هكتار مساحت دارد. در مسير راه سنندج به مريوان قرار دارد.

- دشت كامياران: 950 كيلومتر مربع وسعت، در ارتفاع 1400 متري از سطح دريا قرار گرفته است و يكي از زيباترين دشت‌هاي جذاب استان كردستان به ويژه از نظر چشم‌اندازهاي زيبا و طبيعي محسوب مي‌شود.

5- دشت آميرآباد: در شهرستان كامياران واقع است. 6000 هكتار وسعت دارد. ارتفاع متوسط دشت، 1650 متراز سطح درياست.

6- دشت‌هاي بانه: در محدودة شهرستان بانه دو دشت تال و شوي واقع شده‌اند. مساحت دشت تال 1800هكتار و شوي 2000هكتار است. در دشت تال رودخانه‌هاي سيد سارم و زروار جاري‌اند كه در نزديكي روستاي سرتزين به رودخانه نمشيد مي‌پيوندند و سپس به رودخانه چومان مي‌ريزند. اين دشت محل كشت محصولات مختلف زراعي است و انواع گياهان كوهستاني در آن يافت مي‌شود، به همين دليل در بهار و تابستان چشم‌اندازي سبز و با طراوت دارد و پاييز آن نيز بسيار زيباست.

7- دشت‌هاي سقز: در محدودة شهرستان سقز دشت‌هاي متعددي واقع شده كه مهم‌ترين آنها عبارتند از: دشت‌هاي صاحب، قه‌لاكون، له‌گرمي و دشت كول تپه. وسعت اين دشت‌ها حدود 700 هكتار و ارتفاع متوسط آن‌ها 1650 متر از سطح درياست. اين دشت‌ها در بهار و تابستان با سرسبزي و گل‌هاي وحشي جلوه‌اي بسيار زيبا دارند.

8- دشت بيجار: 53000 هكتار وسعت و به طور متوسط 1750 متر ارتفاع دارد.

جاذبه‌هاي کوهستاني

استان کردستان از جمله مناطق کوهستاني کشور است که آنرا از نظر داشتن قابليتهاي طبيعي حائز اهميت است. ارتفاعات، دامنه‌ها و رشته‌كوههاي متعدد استان كردستان از ديگر قابليت‌هاي اكوتوريستي استان به شمار مي‌آيند. رشته‌كوههاي غرب كشور به صورت رشته‌هاي موازي، تمامي پهنه استان را در بر گرفته‌اند. يخچال‌هاي قلل مرتفع، چشمه‌سارهاي فراوان، پوشش مناسب جنگلي و مرتعي دامنه‌هاي مناطق كوهستاني، از نظر پديد آوردن چشم‌اندازها و بويژه فعاليت‌هاي اكوتوريستي كوهنوردي، دامنه‌نوردي و در فصل سرد ورزش‌هاي زمستاني قابليت‌هاي بي نظيري را به وجود آورده‌اند.

مهمترين و معروفترين ارتفاعات و قلل عبارتند از:

1- کوه شاهو: ارتفاع بلندترين قله آن 3390 متر است ميانگين دماي سالانه آن 10 تا 15 درجه است و 800 ميلي متر بارندگي دارد، هميشه سال برف دارد و ازکوههاي زيبا و سترگ درکشور محسوب مي‌شود.

2- كوه چهل چشمه: چهل‌ چشمه‌ از كوه‌هاي‌ مرتفع‌ كردستان‌ است(3173متر)‌. اين‌ كوه‌ داراي‌ آبشارها و چشمه‌هاي‌ بسيار زيبايي‌ است‌ و وجه‌ تسميه‌ آن‌ نيز حكايت‌ از وجود چهل‌ چشمه‌ آب‌ دارد. در 53 كيلومتري جنوب‌شرقي سقز قرار دارد و منطقه‌اي‌ سردسير و برف‌گير است‌. در اين‌ كوه‌ مي‌توان‌ در تمامي‌ سال‌ برف‌ را مشاهده‌ كرد. اين‌ كوه‌ يكي‌ از سرچشمه‌هاي رودخانه‌‌هاي جغاتو «جغتو»، چهل چشمه، كله باد و شورتي است‌ و داراي‌ چشمه‌سارهاي‌ فراوان‌ و دامنه‌هاي‌ سرسبز و زيبا است‌.

3- كوه كوچسار: 2946 متر در 30 كيلومتري جنوب‌غربي سنندج در محدودة دهستان ژاورود شرقي.

4-كوه شيخ معروف: 23كيلومتري شمال‌غربي سنندج، شمال‌غربي روستاي ياينچوب، 2895مترارتفاع.

5- كوه پنجه علي: 26 كيلومتري جنوب‌غربي قروه، جنوب‌شرقي روستاي قره‌بلاغ پنجه، 2860 متر.

6- كوه كاني چرمه: 2840متر ارتفاع در 48 كيلومتري شمال‌شرقي مريوان.

7- كوه حلقه مير: 2880متر در 63كيلومتري غرب بيجار.

8- كوه سناسره: 42 كيلومتري شمال‌شرقي مريوان، 2884 متر.

9- كوه ميانه: از بلند‌ترين ارتفاعات مريوان در 33كيلومتري جنوب‌شرقي اين شهر با ارتفاع 2950متر.

10- كوه مسجد ميرزا: از بلند‌ترين كوههاي سنندج در 58 كيلومتري شمال‌غربي اين شهر، 3059متر.

11- کوه عه والان: در 42 کيلومتري سنندج به کامياران واقع است، در قله اين کوه 7 شيخ مدفون مي باشند و داراي مناظر زيبا و چشمه سارهاي متعددي است.

12- کوه سلطان سراج الدين: از بلندترين انشعابات موازي زاگرس و 2836 متر ارتفاع دارد و در قله آن مقبره‌اي است که عموم معتقدند متعلق به سلطان سراج‌الدين است و در دامنه کوه چشمه و سرابي جاري است.

13- کوه شيدا: يا کوه امامزاده شيدا 2332 متر ارتفاع دارد ودر شمال غربي قروه واقع است و والي کردستان در زمان افشاريه در اين کوه مدفون دارد.

- کوه مهيمن: مشهور است که در 1013 ه-ق در هجوم شاه عباس ره کردستان، چشمه آب اين کوه مورد پسند شاه عباس قرار گرفته و معرف به چشمه شاه پسند است.

15- کوه کوسالان: اين کوه در منطقه اورامان تخت است و 2620 متر ارتفاع دارد.

16- کوه آربابا: در جنوب شهر بانه واقع است و 2220 متر ارتفاع دارد، بسيار سرسبز و از تفرجگاههاي بانه محسوب مي شود.

 ديگر ارتفاعات استان عبارتند از: كوه ملا كاوو، كوه حسين بگ، كوه پيازه، كوه تخت، كوه هواره برزه، كوه چرخ‌لان، کوه نکه‌روز كه همگي بالاي 2800 متر ارتفاع دارند.

ورزش‌هاي کوهستاني زمستاني:

- پيست اسکي بيجار: که در ارتفاعات حومه بيجار داير مي باشد.

دره‌ها و غارها:

1- غار کرفتو: يکي از بزرگترين و شگفت‌ انگيز‌ترين غارهاي کشور است که آثار زندگي مربوط به قرن سوم پيش از ميلاد در آن پيدا شده است محل آن در 12 کيلومتري روستاي کرفتو و در حدود 50 کيلومتري جنوب شرقي سقز قرار دارد، خانه‌هايي از سنگ در اين غار تراشيده شده اند که به نظر مي‌رسد قبلاً معبد معروف هراکليوس بوده است، نوشته‌ها و نقاشي‌هاي متعدد مربوط به اعصار گذشته غار مربوط به دوره ميتراييسم است، قسمت دست ساز غار در طبقات داراي حدود20 اطاق است و پس از عبور از اين قسمت و رسيدن به محوطه‌اي بزرگ چشمه‌هاي آب شور و شيرين در درون غار جاري است و طول شبکه‌هاي درون غار در مسير‌هاي متعدد به چند کيلومتر مي‌رسد که بسيار زيبا و شگفت انگيز مي‌نمايد.

2- غار شوي: نزديک مرز ايران و عراق و در حومه روستاي شوي در 12 کيلومتري بانه واقع است.

جنگل‌ها ، بيشه‌ها و مراتع

    پوشش گياهي و به ويژه جنگل‌ها از زمرة مهمترين و زيباترين جلوه‌هاي طبيعي و يكي از جاذبه‌هاي بي نظير تفرجگاهي و جهانگردي هر منطقه به شمار مي‌روند. امكروزه نقش جنگل‌ها در حفظ آب، خاك و به ويژه نقش چشم‌انداز طبيعي و زيباشناسي و تفرجگاهي آن مورد توجه برنامه‌ريزان محيط زيست و اوقات فراغت قرار گرفته است.

   استان‌ كردستان‌ از طبيعتي‌ زيبا برخوردار است‌ و جنگل‌ بخشي‌ از زيبايي‌هاي‌ استان را شكل‌ بخشيده‌ است‌. جنگل‌هاي‌ استان‌ در اطراف‌ شهرهاي‌ بانه‌ و مريوان‌ واقع‌ شده‌ و بعد از جنگل‌هاي‌ شمال‌ كشور در درجه‌ دوم‌ اهميت‌ قرار دارد. اين جنگلها جزئي از جنگلهاي غرب کشور محسوب مي‌شوند که وسعتي معادل 320000 هکتار را در بر گرفته‌اند. معروف‌ترين‌ درختان‌ جنگلي‌ اين‌ جنگل‌ها بلوط‌، مازو يا دار‌مازو، گلابي‌، زبان‌ گنجشك‌(ون‌)، گردو، سيب‌ وحشي‌، پسته‌ وحشي‌(بنه‌)، زالزالك‌، آلبالو جنگلي‌، بادام‌ تلخ‌، ازگيل‌، داغداغان‌، نارون‌، افرا و درخت‌هايي‌ مانند گز و بيد وحشي‌ در كنار رودخانه‌ است‌. به‌طور كلي‌ مي‌توان‌ نواحي‌ جنگلي‌ استان‌ را چنين‌ تقسيم‌ نمود:

ـ جنگل‌هاي‌ منطقه‌ مريوان‌، كه‌ وسعت‌ آن‌ 185000 هكتار است‌

ـ جنگل‌هاي‌ منطقه‌ بانه‌، كه‌ مساحت‌ آن‌ حدود 50000 هكتار تخمين‌ زده‌ مي‌شود

ـ جنگل‌هاي‌ منطقه‌ سقز كه‌ مساحت‌ آن‌ حدود 70000 هكتار است

‌ـ جنگل‌هاي‌ منطقه‌ سنندج‌ كه‌ مساحت‌ آن‌ در حدود 78000 هكتار است‌ و بيشتر در غرب‌ كامياران‌ و جنوب‌ سنندج‌ واقع‌ شده‌اند.

- پوشش جنگلي بانه : اين جنگلها در مسير سقز به بانه از دره خان شروع مي‌شود و در نزديکي شهر بانه بر تراکم و انبوهي آن افزوده مي‌شود سرسبزي پوشش جنگلي آبهاي جاري و چشمه‌سارهاي کوهستان داري چشم اندازهاي زيبا و بديع مي‌باشد.

- پوشش جنگلي مريوان: حدود 58% جنگلهاي استان کردستان مربوط به مريوان مي‌باشد و بصورت نواري از شمال مريوان و تا دامنه‌هاي جنوبي امتداد دارد، اين پوشش جنگلي با آب و هواي معتدل و وجود درياچه زيباي زريوار امکانات بسيار مناسبي را براي جلب مسافر و گردشگر فراهم ساخته است. از معرفترين درختان جنگلي بانه و مريوان مي توان بلوط ، مازو، گلابي وحشي ، زبان گنجشک، گردو، سيب وحشي، زالزاک و آلبالوي وحشي و ... را نام برد.

سرانه فضاي سبز شهري استان 2/7 متر مربع ، و از مهمترين بيشه‌زارها و دژهاي سرسبز استان مي‌توان موارد زير را نام برد.

- جنوب شهر سنندج: مسير رودخانه‌هاي قشلاق و مسير سرريز آب سد قشلاق.

- جاده سقز- بانه : پوشيده از درختان سرسبز و گلهاي رنگارنگ و وحشي مي‌باشد.

- مسير سنندج –کامياران: در مسير رودخانه‌هاي قشلاق و گاورود پوشش گياهي، باغات فراوان و کشتزارهاي سرسبز مناظر بديعي را خلق ساخته است که در بهار و پاييز بسيار ديدني و  زيبا مي‌نمايد.

- سنندج-مريوان: بعد از روستاي نگل کوههاي بلند و دره‌هاي وسيع و سرسبز و جريان رودخانه‌هاي پر آب به طرف مريوان مناظر زيبايي را در پيش روي مسافران قرار مي‌دهد. 

مناطق حفاظت شده ، شکارگاهي و حيات وحش:

    تنوع اقليمي و آب و هوايي، توپوگرافي، منابع سرشار آب‌هاي سطحي و پوشش گياهي مناسب، زمينه‌هاي زيست انواع وحوش و پرندگان بومي، مهاجر و همچنين انواع آبزيان را فراهم كرده و از اين لحاظ استان كردستان به عنوان يكي از مشهورترين نقاط شكارگاهي كشور محسوب مي‌شود. بر اساس گزارشهاي سازمان محيط زيست استان کردستان داراي 34 شکارگاه با گونه هاي متنوع از انواع پستانداران و پرندگان است.

1- منطقه حفاظت شده بيجار: در 15 كيلومتري شمال غربي بيجاربا مساحتي در حدود 32000 هکتار مي‌باشد. اين زيستگاه يكي از زيستگاه‌هاي مهم استان مي‌باشد كه زخيره‌گاه ژني گونه‌اي قوچ و ميش ارمني است.

2- زيستگاه شاهو: اين زيستگاه كه در واقع قسمتي از سلسله ارتفاعات زاگرس مي‌باشد به لحاظ تنوع گونه‌اي گياهي و جانوري زيستگاه با ارزشي مي‌باشد. اين زيستگاه در غرب و در امتداد جنوب استان و در حد فاصل شهرستان‌هاي مريوان و كامياران قرار گرفته است.

3- منطقه شكار ممنوع زرينه اوباتو: در 16 كيلومتري شمال ديواندره در سال 1373 به عنوان منطقه شكار ممنوع اعلام گرديده است. مساحت اين زيستگاه در حدود 24000 هكتار و ذخيره‌گاه ژني گونه‌اي كمياب و رو به انقراض به نام ميش مرغ مي‌باشد.

4- منطقه شكار ممنوع چهار دولي شهرستان قروه: در 15 كيلومتري جنوب‌شرقي شهرستان قروه با مساحتي در حدود 15 هكتار مي‌باشد، اين زيستگاه در سال 1365 به عنوان منطقه شكار ممنوع اعلام گرديده است و زيستگاه پرنده ميش مرغ است.

5- زيستگاه بدر و پريشان: از زيستگاه‌هاي مناسب قوچ و ميش و كل و بز با پوشش گياهي و منابع آبي مناسب مي‌باشد كه در جنوب شهرستان قروه قرار گرفته است كه در صورت تبديل آن به منطقه حفاظت شده از توان بالقوه‌ بالايي برخوردار است(ثنايي، 1380).

فضاهاي روستايي ويژه

   استان كردستان به لحاظ موقعيت جغرافيايي، خصوصيات آب و هوايي و قدمت تاريخي و ساير مشخصات منطقه‌اي و قومي از فضاي روستايي جذابي به ويژه براي گردشگران طبيعي و ايرانگردان برخوردار است. در اينجا به موارد مهم از فضاهاي روستايي جذاب استان اشاره مي‌شود:

1- روستاي نگل   2- روستاي اورامان تخت   3- روستاي صلولت آباد سنندج    4- روستاي دركي

5- روستاي پلنگان   6- روستاي ديوزناو     7- روستاي كاشتر   8- روستاي صلوات آباد بيجار

کتيبه‌ها :

1- کتيبه تاريخي تنگي‌ور(اورامانات): در روستاي تنگي‌ور واقع در شمال غربي کامياران ، اين کتيبه در دل کوه زيناله و در کنار غاري قرار دارد، و عبارت است از طاق نمائي که 120 سانتي متر ارتفاع و 170 سانتي متر عرض و در عمق 35 سانتي متر حکاکي شده است و شکل نيم رخ انساني است «احتمالاً شاه» و کتيبه‌اي به خط ميخي در کادري120*120 سانتي متر که 45 تا 50 سطر است، کتيبه احتمالاً مربوط به اواخر هزاره دوم و اول پيش از ميلاد است.

2- بنجاق اورامان: نوشته‌اي است به خط پهلوي اشکاني بر پوست آهو و قراردادي است ميان دو تن مبني برخريد و فروش زرستاني به 45 درهم ، اين سند در سالهاي

1305ه-ش در تنگ بر پلنگان در درون اشکفتي در ميان خمره‌اي پر از ارزن يافت شد.

ساير آثار توريستي استان كه صرفاً بر پايه طبيعت استوار نيستند بلكه بنا به تعريف كاسلر از اكوتوريسم، مي‌توان آنها را هم جزو اكوتوريسم دانست:

قلعه‌ها و برج ها

1- قلعه قمچقاي: در 12 کيلومتري روستاي قمچقاي از توابع شهرستان بيجار واقع است، از دژهاي باستاني و بسيار کهن است قدمت آن به 800 تا 900 قبل از ميلاد مي‌رسد، در حد غربي دژ، دره‌اي به عمق 100 متر وجود دارد و آثار ديواري به طول 100 و بلندي 15 تا 20 متر با سنگهاي عظيم در قلعه باقي است، آثار آب‌انبارهاي متعدد و تونل پلکاني حاکي از آثار دوره‌هاي‌(مادي، پارتي، و اشکاني) مي‌باشد و بسياري از آثار بنايي دوره مغول نيز در اين قلعه بر جاي مانده است.

2- قلعه و گنجينه زيويه: اين قلعه در جوار روستاي زيويه در 42 کيلومتري شرق سقز واقع است، در سال 1947م به طور اتفاقي كشف شده است. اين تپه باقيمانده شهري کهن است که در قرن هفتم پيش از ميلاد جزئي ار کشور«مانايي» بوده که بعدهاي کشورشان به دست سکاها افتاد زيويه شهري از يک شاه نيرومند سکايي است. آثار مکشوفه در تپه  زيويه مربوط به سي قرن پيش است و از مهمترين آنها سينه ريزي از طلاست که تصوير دو رديف حيوانات افسانه‌اي بر روي آن منقوش مي‌باشد.

3- قلعه ايمام: در 3 کيلومتري شرق مريوان قرار گرفته است و به قلعه خان احمد خان معروف مي‌باشد و آثار مسجدي در کنار آن موجود است.

4- قلعه پلنگان: در دهستان ژاورود شهرستان مريوان قرار دارد و در اواخر قرن ششم هجري قمري به وسيله حكام اردلان به منظور مركز حكومت ساخته شده است. داراي آثار و بقاياي اتاقها و آتشکده‌ها و پلهاي قديمي آن پابرجاست اين قلعه تا دوره صفويه مورد استفاده قرار مي‌گرفته .

5- قلعه حسن‌آباد: در 5 كيلومتري سنندج قرار دارد. در دوره صفويه توسط "هه‌لوخان" حاكم مقتدر كرد ساخته شده است(زنده دل، 1378).

تپه‌هاي باستاني

تپه هاي باستاني در استان کردستان بسيار زياد بوده و به نزديک 60 تپه بالغ مي باشد و در سراسر استان پراکنده و اکثراً مربوط به دوران پيش از ميلاد مي باشد.

ساير جاذبه‌هاي انساني و فرهنگي

استان علاوه بر ساختارهاي اكولوژيكي فراهم كننده زمينه هاي گردشگري از ساختارهاي فرهنگي تاريخي نيز برخوردار است كه اين دو در كنار ساختارهاي توسعه‌اي جديد بسترهاي اكوتوريسم را در استان تكميل مي كنند و به نوعي در نهادينه كردن جاذبه‌هاي گردشگري و تنوع بخشي به آن نقش مهمي دارند بطوريكه گردشگر اكوتوريسم افزون بر بهره برداري از جاذبه‌هاي طبيعي، از جاذبه‌هاي تاريخي و  فرهنگي نيز برخوردار گردند، اين جاذبه‌ها عبارتند از:

جاذبه هاي تاريخي

کاخ ها و عمارات

1- خانه آصف،                                  2- عمارت خسروآباد،                            3- مجموعه عمارات و خانه وکيل

بازارهاي قديمي

1- بازار سرپوشيده سنندج: که درمرکز شهر سنندج واقع است داراي طاقها قوسي و معماري تاريخي و قديمي بوده و از مرکز اصلي سنندج محسوب مي شود.

2- بازار سرپوشيده بيجار: از مراکز تجاري بيجار مي باشد و داراي بافت و معماري تاريخي قابل توجه مي‌باشد.

موزه ها

- موزه سنندج: تنها موزه تاريخي و مردم شناسي استان کردستان و در يکي از بناهاي تاريخي سنندج که نشان از معماري عصر قاجاريه دارد قرار گرفته، جالب‌ترين قسمت بناي موزه سنندج ارسي بزرگ آن است که 11 متر عرض و 6 متر ارتفاع دارد و از هفت لنگه تشکيل شده و شاهکار صنعت نجاري محسوب مي‌شود،

بناي موزه داراي سقف گنبدي شکل با تزئينات و آينه کاري بسيار زيبا است و در وسط حياط موزه، حوضي قديمي و زيبا وجود دارد.

پلهاي تاريخي

1- پل قشلاق: در شهر سنندج و از بناهاي دوره صفويه است و شباهت زيادي به سي وسه پل اصفهان دارد پهناي آن 6 و درازاي آن 18 متر است و داراي 6 دهانه است.

2- پل صلوات آباد: در 15 کيلومتري شهر بيجار واقع است و از بناهاي مربوط به دوره صفويه است. 13 متر طول و 4/5 متر عرض دارد و داراي 8 دهنه يک در ميان مي باشد.

3- پل فرهاد آباد: در شهرستان قروه و در محل روستاي فرهاد آباد واقع بوده و قدمت آن به پلهاي قشلاق و صلوات آباد مي‌رسد و جزء آثار دوره صفويه است.

  اماکن زيارتي و مذهبي

مساجد قديمي:

-  مسجد جامع سنندج( دارالاحسان): از بنا‌هاي تاريخي و ديدني کردستان است که به سال 1277 ه-ق توسط والي وقت کردستان ساخته شده است، داراي شبستاني بزرگ است که برروي 24 ستون بنا گرديده و 35 سقف گنبدي دارد و صحن مسجد داراي 12 حجره است و تزيينات و کاشي کاريهاي زيبايي در بناي آن به کار رفته است.

مسجد دو مناره سقز، در سقز، مسجد خورشيد لقا خانم در سنندج، مسجد امام زاده پير علي در سنندج، مسجد ميرزا فرج ا... در سنندج، مسجدخسروآباد در روستاي خسروآباد بيجار که از بناهاي تاريخي و اثري از معماري اسلامي، مسجد داروغه در سنندج

کلاً در حدود 33 باب مسجد تاريخي در استان وجود دارد که داراي آثار ارزشمند و تاريخي است.

امام زاده‌ها و مقابر:

- زيارتگاه هاجره خاتون: خواهر امام رضا(ع) است که مدفون در شهر سنندج است، و در کنار مقبره مسجدي نيز به همين نام بنا شده است و داراي تعدادي موقوفه است و سالانه تعداد زيادي به زيارت آن مي روند.

- امامزاده پير عمر: عده‌اي اعتقاد دارند که اين امامزاده فرزند بلافصل حضرت علي(ع) است و بعضي را عقيده بر اين است که او از نوادگان امام زين‌العابدين (ع) است، زيارتگاه اين امامزاده از بناهاي قديمي و مساجد قديم سنندج است.

- امامزاده پير محمد: وي فرزند امامزاده پير عمر است و بقعه و بارگاه اين امامزاده در سالهاي اخير به سبک جديد و زيبا و با استفاده از هنر اسلامي و ايراني بازسازي شده است، مدفن اين امامزاده نيز شهر سننندج است.

- حضرت عکاشه: از اصحاب رسول گرامي اسلام است که مدفن وي در روستاي کاشتر در 40 کيلومتري شمال غربي کامياران زيارتگاه تعداد زيادي از علاقمندان است.

- امامزاده عرب: در شهرستان بيجار واقع است.

- زيارتگاه صاحبه خاتون: در شهر بيجار

- زيارتگاه شيخ حسن مولان آباد: در روستاي مولان‌آباد سقز

- امامزاده سيد جمال‌الدين: در شرق روستاي باباگرگر روي تپه‌اي سنگي قرار دارد ، که در کنار چشمه آب معدني باباگرگر ساليانه تعداد زيادي زوار دارد، روستاي باباگرگر از توابع قروه است.

- نظرگاه روستاي کس نزان: در سقز و روستاي کس نزان واقع است و عبارت است از چشمه آبي که در سال 1378شمسي در اثر تعبير خواب پيرمردي در روستاي مذکور از زمين جوشيد و هم اکنون تعداد زيادي به ديدن آن مي‌روند[1].

کليساها ، کتيبه‌ها و آتشکده‌ها:

- کليساي قديمي سنندج: که از بناهاي قديمي شهر سنندج است و هم اکنون بناي آن وجود دارد.

- تخت سليمان: مربوط به آذربايجان غربي در نقطه مرزي با سقز قرار دارد و از بناهاي تاريخي و عظيم کشوري است.

[1] . اين پيرمرد که حاجي است و بيش از85 سال عمر دارد خواب ديد که پيامبر گرامي اسلام به ايشان فرمودند چرا مردم روستا ديگر به مسجد نمي‌روند و جواب داد که آب حوض مسجد در اثر خشکسالي ديگر وجود ندارد، لذا حضرت رسول به ايشان فرمودند صخره‌اي را که در کنار روستا است حفر کنند تا به سنگ زردي مي‌رسند به آب مي‌رسند، لذا مردم روستا بنا به حرف آن حاجي چنين کردند و بعد از رسيدن به سنگ زرد آب جوشيد.